2026 жылы Қазақстандағы борыш жүктемесінің коэффициенті дегеніміз не және ол неге әсер етеді?

Кредит алу үшін банк қарыз алушының төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығын бағалауы қажет. Бұл банкке клиентке ақшаны сеніп тапсыруға болатынын және оның қарызды уақытында қайтара алатынын анықтауға мүмкіндік береді. ҚР-да төлем қабілеттілігін талдау критерийлерінің бірі — борыш жүктемесінің коэффициенті (БЖК).

Салықтық борыш жүктемесінің коэффициенті дегеніміз не?

Борыш жүктемесінің коэффициенті — клиенттің ай сайынғы кірісінің қандай бөлігін қарыздарды өтеуге жұмсайтынын көрсететін көрсеткіш. БЖК неғұрлым жоғары болса, тәуекел соғұрлым артады, сондықтан жаңа кредиттің мақұлдану ықтималдығы төмендейді. Егер көрсеткіш тым жоғары болса, бұл қарыз алушының қаржылық жағдайы нашар екенін және алған қаражатты қайтара алмауы мүмкін екенін білдіреді.

БЖК тек банктерге, халықаралық қаржы ұйымдарына немесе микрокредит берумен айналысатын компанияларға ғана қажет емес. Бұл көрсеткіш қарыз алушылардың өздері үшін де пайдалы: ол қосымша борыш міндеттемелерін алу қажет пе, жоқ па екенін түсінуге көмектеседі.

Коэффициент қалай есептеледі?

Өз борыш жүктемеңізді бағалау үшін келесі формуланы қолдану қажет:

1. Ай сайын кредиттер бойынша төленетін барлық төлемді қосу. Бұған ипотекадан бастап микрокредиттерге дейін барлық мөлшердегі төлемдер кіреді.
2. Шыққан соманы орташа айлық кіріске бөлу. Ресми кіріспен қатар зейнетақы, алимент, жәрдемақы сияқты төлемдер де есепке алынады.
3. Шыққан соманы орташа айлық кіріске бөлу. Ресми кіріспен қатар зейнетақы, алимент, жәрдемақы сияқты төлемдер де есепке алынады.

Мысалы, адамның үш кредиті бар делік, бұл кредиттер бойынша ол айына 180 мың теңге төлейді. Орташа айлық жалақысы — 600 мың теңге. Формула бойынша есептейміз: (180 мың / 600 мың) × 100% = 30%.

Демек, клиент ай сайынғы табысының 30%-ын қарыздарын өтеуге жұмсайды. БЖК-нің 30% деңгейі қалыпты көрсеткіш болып саналады: мұндай жағдайда жаңа кредиттің мақұлдану ықтималдығы жоғары.

БЖК-ні есептеу қарыз алушыға жаңа қарызға өтінім беруге дайындалуға және банктің шешімін болжауға мүмкіндік береді.

Көрсеткіш қандай болуы тиіс?

Коэффициент кредитті мақұлдау немесе мақұлдамау шешіміне ғана емес, сондай-ақ кредит беру талаптарына — ең жоғары сомасына, мерзіміне және мөлшерлемесіне де әсер етеді. Көрсеткіш неғұрлым төмен болса, қарыз алу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады. Қандай сандарға назар аудару керек?

• 30%-ға дейінгі көрсеткіш оңтайлы, қауіпсіз деңгей деп саналады.
• 30%-дан 50%-ға дейінгі жүктеме орташа болып есептеледі. Мұндай жағдайда кредит мерзімі қысқаруы немесе сомасы азаюы мүмкін.
• 50%-дан жоғары көрсеткіш борыш жүктемесінің жоғары екенін білдіреді. Бұл жағдайда клиентке кредит берілмеуі мүмкін. Қазақстанның қаржы нарығына қатысушылар БЖК 50%-дан асқан жағдайда, қарыз алушыны міндетті түрде хабардар етуі тиіс. Бұл қарыз алушыға өз қаржылық жағдайын объективті бағалауға және қарызға бату қаупі жоғары жағдайлардың алдын алуға көмектеседі.

Көрсеткішті қалай төмендетуге болады?

Кей жағдайларда басқа кредиттердің толық өтелуін күту мүмкін емес. Мысалы, шұғыл шешімді қажет ететін мәселе туындаса немесе бизнестің жұмысын тұрақтандыру үшін қаражат қажет болған жағдайда, БЖК-ні қалай төмендетуге болады?

• Кредит бойынша шығынды оңтайландыру. Мысалы, лимиттерді азайту. Егер мүмкіндік болса, кредит картасын жапқан дұрыс.
• Ұсақ қарыздарды өтеу. Бұл ай сайынғы төлемдерді азайтып, қаржылық жүктемені төмендетеді.
• Бейресми кірісті заңдастыру. Сол кезде оны орташа айлық кіріске қосуға болады.
• Шығынды қайта қарау. Қажет емес саудадан бас тартып, үнемделген қаражатты қарызды өтеуге бағыттау.
• Қайта қаржыландыру бағдарламасын пайдалану. Бұл бірнеше кредитті бір кредитке біріктіруге мүмкіндік береді және көбіне тиімдірек талаптармен жүргізіледі.

ЦентрКредит Банкі кепілсіз қарыздарды қайта қаржыландыру бағдарламасын ұсынады. Кредит сомасы – 8 млн теңге, мерзімі – 60 айға дейін. Бағдарламада өтінімді қарау және қарыз қаражатын беру үшін комиссия қарастырылмаған. Қайта қаржыландыру басқа банктерден алынған бірнеше кредитті біріктіруге ғана емес, сонымен қатар ай сайынғы төлемдердің сомасы мен пайыздық мөлшерлемені азайтуға мүмкіндік береді. Осы арқылы шығын оңтайланып, қаржы жүктемесі төмендейді. Қайта қаржыландыру туралы өтінімді банктің сайтында онлайн ресімдеуге болады.

Аталған шаралар көрсеткішті төмендетіп қана қоймай, адамның өз қаржылық тұрақтылығын сезінуіне де көмектеседі.

Неліктен жоғары БЖК қауіпті?

Жоғары БЖК кредит беруден бас тартуға әкеледі. Сонымен қатар басқа жағымсыз салдары да бар:

• Кредит мақұлдануы мүмкін, бірақ мөлшерлеме жоғары болады, артық төлем көбейеді — сіз ақша жоғалтасыз.
• Ақша жеткіліксіз болған жағдайда, төлемдерді мерзімінен кешіктіру ықтималдығы артады. Ақша жеткіліксіз болған жағдайда, төлемдерді мерзімінен кешіктіру ықтималдығы артады.
• Ескі кредиттерді жабу үшін жаңа кредит алу қажет болса, қарызға бату қаупі туындайды.

Сондықтан жоғары БЖК қаржылық жағдайыңызды ойластырып, оны тұрақтандыру шараларын қабылдаудың бастапқы нүктесі болуы тиіс.