Бір-екі жыл вахтада жұмыс істеп, Алматыда пәтерге ақша жинауға бола ма?

Алматыда жылжымайтын мүлік сатып алу – көпшілік армандайтын сол бір «сән-салтанаттың шыңы» іспеттес. Әлеуметтік желілерде қаладағы бір шаршы метрдің құны Дубайдағы құнға жақындап қалды деп әзілдейді. Дегенмен тауға қарайтын екі бөлмелі пәтер туралы арман әлі де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Осы мақсатқа жету үшін көпшілік демалыссыз жұмыс істеуге, басқа өңірлерге баруға, тіпті айлап вахталық әдіспен еңбек етуге дайын. Тұрақты жалақы, тегін жатын орын мен тамақ, шығынның аз болуы қаражат жинаудың мінсіз тәсілі сияқты көрінеді. Бірақ вахта шынымен де пәтер туралы арманды шындыққа айналдыра ала ма?

Біз осы жолды өткен мамандармен сөйлестік. Олар вахта тек табысты ғана емес, әдеттерді де өзгертетінін айтты: ол адамды тәртіпке, төзімге үйретеді және ақша жинау көбіне саналы шектеулерге негізделетінін көрсетеді.

Вахтада жұмыс істеп, пәтерге қалай ақша жинауға болады?

Лейла 28/28 кестесі бойынша алты жыл бойы вахтада жұмыс істеп, басынан бастап ақша жинауға саналы түрде кіріскен. Ол теңгемен және доллармен депозиттер ашып, жалақысының жартысын соларға аударып отырған, ал картасында тек негізгі қажеттіліктерге жететін қаражат қалдырған. «Ай сайын қанша қаражат қажет екенін есептеп, қалғанын жинаққа жіберетінмін. Тіпті күтпеген шығын болса да, тек теңге депозитінен алатынмын, доллар депозитіне мүлде қол тигізбейтінмін», – дейді Лейла.

Ірі шығын тек саяхатқа жұмсалатын. Тұратын жер, тамақ, жеңіл тағамдар, кір жуу және тазалық қызметі компания есебінен төленетін. Дегенмен кейіпкеріміз бұрын қымбат күтім өнімдеріне көп ақша жұмсағанын жасырмайды.

Осылайша бес жыл бойы ақша жинаудың нәтижесінде Лейла Алматыда салынып жатқан тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алып, жөндеу жұмыстарын жүргізген. «Бір айда жұмысқа бірге тұрған әріптесім екі жыл ішінде Астанада пәтерге ақша жинап алды. Ол ойын-сауыққа, киімге, саяхатқа мүлде ақша жұмсамайтын. Ал мен жылына бір рет саяхаттап, ақшаны біртіндеп жинауды жөн көрдім. Вахтада бәрі сіздің мақсатыңызға және сол мақсатқа қаншалықты табанды түрде ұмтылатыныңызға байланысты», – дейді Лейла.

Ипотека, кредиттер және қаржы сауатсыздығынан кеткен қателіктер

Екінші кейіпкер – Аяна, 2009 жылдан 2025 жылға дейін он алты жыл бойы вахтада жұмыс істеген. Университетті бітіргеннен кейін оның жалақысы 50 мың теңге болса, вахтаға өткен соң 300 мыңға дейін өсті және кейін тек жоғарылады. Компания жыл сайын доллар бағамына байланысты жалақыны индексациялап, сыйлықақы төлеп, екі жыл сайын қызмет дәрежесін көтеруге мүмкіндік беретін.

«Қаражатты қалай басқаратының сенің бастапқы жағдайыңа байланысты. Біреу нөлден, біреу қарызбен бастайды, ал енді біреудің қолында үй мен көлік сияқты базасы болады. Ақша жинауға әдеттер де әсер етеді: біреу өзін барлық жағынан шектеп жүреді, ал біреу дәмді тамақтануды, киім алуды немесе отбасын демалысқа жіберуді қалайды», – дейді Аяна.

Аяна екінші жолды таңдады. Ол саяхаттап, ата-анасына көмектесіп, балалардың шығынын жапты, соған қарамастан ипотеканың бастапқы жарнасына ақша жинай алды. Көлікті кредитке алып, барлық міндеттемесін біртіндеп өтеді. Пәтердің жөндеу жұмысын ай сайынғы жалақыдан жасауға мүмкіндік болды. Дегенмен Аяна қаржылық жоспарлауды ертерек үйренгенде, мақсатына әлдеқайда тезірек жететінін мойындайды.

Ақша vs жағдай: вахтада жұмыс істеу қиын ба?

Он жылдық тәжірибесі бар маман Ерасылдың айтуынша, вахтада ақша шынымен тезірек келеді, бірақ қаржылық менеджмент болмаса, дәл солай тез кетеді: «Басында жалақым аз болатын, бәрі негізгі қажеттіліктерге кететін. Бірнеше жылдан кейін ғана жоспарлау керек екенін түсіндім. Ақша жинай бастадым, бірақ депозит ашпай, жай ғана жинап жүрдім», – дейді ол.

Вахта оған тек ақша табуды ғана емес, режимге бағынуды да үйретті. Адам толыққанды ұйықтамаса, тамақтанбаса немесе демалмаса, ұзақ уақыт жұмыс істей алмайды, сондай-ақ денсаулығына және көңіл-күйіне зиян келуі мүмкін.

Аянаның айтуынша, ең қиыны – қалыпты өмір ырғағынан шығып қалу: «Туған күндерді, тойларды, мерекелерді өткізіп аласың. Үйге оралғанда қалпына келуің керек, бірақ ол жақта бәрі өзгеріп кеткен – жаңа әдеттер мен өз тәртібі бар, отбасы мәселелерін шешу қажет. Үйренгенше қайтадан чемодан жинауға тура келеді. Әсіресе балаларын тастап, ұзақ ауысымға шығатын аналарға өте қиын», – дейді Аяна.

Дегенмен қиындықтарға қарамастан, вахта көптеген қалаларда жиі жетіспейтін нәрсені береді – тұрақты жалақы, өсу мүмкіндігі және стреске төзімділікті дамытатын дағдылар. Жалақы шегі жоғары және қалаған жағдайда бір-екі жыл ішінде қызмет дәрежесі мен табысты айтарлықтай арттыруға болады. Кейіпкерлер айтқандай, бәрі тәжірибеге, дағдыларға және тіпті сәттілікке байланысты. Кейде компанияда дағдарыс болып, мамандардың өсуі мен қосымша сыйлықақы төлемдері уақытша тоқтап қалады.

Сонымен қатар мұндай жұмыс көбіне адамды өзіне тартып алады. Ерасылдың айтуынша, көптеген адамдар ақша жинап, бір-екі жыл жұмыс істеп, кейін кетемін деген мақсатпен келеді. Бірақ мамандар кетпейді, өйткені жалақы нарыққа қарағанда жылдам өседі және соған үйреніп қаласың: «Вахтаға келгенде алдымен нақты мақсат қою керек, әйтпесе жұмыс істеу қиынға соғады. Сонымен қатар әр табылған теңге – біздің берген уақытымыз екенін есте ұстау керек, оны ешкім қайтармайды», – дейді Ерасыл.

Ендеше пәтерге ақша жинауға бола ма?

Вахта әдісімен жұмыс істеу шынымен де мансапта серпіліс әкелуі мүмкін. Мұнда жалақы стандарт кестеге қарағанда жоғары: мысалы, Қазақстанда қарапайым жұмысшының медианалық жалақысы шамамен 186 мың теңге болса, вахтада ол орта есеппен 408 мың теңгеге бағаланады. Инженерлер мен мамандардың жалақысы айтарлықтай жоғары, жұмыс тәжірибесі мен компания жағдайына байланысты бұл көрсеткіш 700 мың теңгеден басталады.

Сонымен қатар адам айдың жартысын үйден тыс өткізеді, бұл өзіне жұмсалатын шығынды айтарлықтай азайтады. Бір қарағанда, мұндай табыспен баспанаға ақша жинау әбден мүмкін сияқты көрінеді. Алайда бәрі ондай оңай емес – тұрғын үйдің, тіпті жалдамалы пәтердің бағасы да жалақыдан әлдеқайда жылдам өсіп келеді. Мысалы, Алматыда қайталама нарықтағы тұрғын үйдің шаршы метрі қазіргі уақытта орта есеппен 763 мың теңге тұрады. Яғни қала орталығынан тыс жердегі қарапайым бір бөлмелі пәтердің өзі 26-27 миллион теңгеден басталады.

Егер адам 1 миллион теңге табатын болса және оның жартысын жинайды деп есептесек, бір жылда шамамен 6 миллион теңге жинауға болады. Барлық соманы ипотекасыз жинау үшін кемінде бес жыл қажет. Бұл сомада ірі шығын есепке алынбағанын ескерсек, күрделі міндет сияқты көрінеді.

Іс жүзінде адамдардың басым бөлігі кірістің 30%-ынан артық жинай алмайды, сондықтан көптен күткен пәтерге жету жолы шамамен он жылға созылады. Демек топ-менеджмент құрамында болмай, жай ғана жақсы жалақымен вахтада жұмыс істесеңіз де, Алматыда ипотекасыз жайлы пәтер алу қалыпты жағдайдан гөрі сирек кездесетін құбылысқа айналады.

Соған қарамастан, көпшілік үшін вахта белгілі бір мақсатқа ақша табу жолы ғана емес. Ол табыс пен шығынды есептеуді, тұрақты жалақы алуды және ақшаны бейберекет жұмсамауды үйретеді. Бәлкім, жұмыстың беретін ең басты инвестициясы – ақшаны ғана емес, оны табуға жұмсайтын уақытыңызды да бағалауды үйрету шығар.