Қазақстанда салықты азайтудың 5 тиімді әрі заңды тәсілі

Елде қауіпсіздікті қамтамасыз ету, республикалық маңызы бар ірі жобаларды қаржыландыру, денсаулық сақтау саласын қолдау, жолдарды жөндеу, мектептер мен балабақшаларды күтіп ұстау сияқты міндеттердің барлығы, соның ішінде бизнестен түсетін салықтар есебінен жүзеге асырылады. Алайда кәсіпкерлер үшін салық жүктемесі кей жағдайда едәуір жоғары болып, бизнестің дамуын тежейді әрі оны кеңейтуге кедергі келтіреді. Бұл мәселені шешуге болады: салық жүктемесін заңды түрде азайтудың қолданыстағы тәсілдері бар.

Салықты азайту салықтан жалтару дегенді білдірмейді

Салық төлеуден жалтару – заңсыз әрекет болып табылады және оның салдары өте ауыр болуы мүмкін: айыппұл салудан бастап қылмыстық жауапкершілікке тартуға дейін барады.

Салық жүктемесін азайту – шығындарды оңтайландырудың заңды тәсілі. Ол Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес салықтық жеңілдіктерді және басқа да мүмкіндіктерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

Салық жүктемесін оңтайландыру бизнес үшін тиімді, өйткені ол:

• Пайданың артуына мүмкіндік береді.
• Айналым қаражатының көлемін көбейтеді, бұл компанияны инвесторлар үшін тартымдырақ етеді.
• Салық бойынша тексерулерге байланысты тәуекелдерді төмендетеді.
• Бизнестің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Салық жүктемесін азайтудың 5 тәсілі

Шағын және орта бизнес (ШОБ) өкілдерінің салық жүктемесін заңды түрде қалай азайта алатынын қарастырайық.

1-тәсіл. Бизнесті жүргізу нысаны мен салық режимін дұрыс таңдау

Шағын және орта бизнес (ШОБ) үшін бизнесті жүргізудің негізгі екі нысаны өзекті болып табылады: ЖК және ЖШС.

Әдетте ЖК шағын көлемдегі жобалар үшін таңдалады. Ал қызмет ауқымы кеңірек болған жағдайда ЖШС анағұрлым қолайлы нұсқа болып саналады. Мысалы, серіктестік Қазақстаннан тыс жерлерде филиалдар аша алады, ал жеке кәсіпкер өз қызметін тек ел аумағында жүзеге асырады. Сонымен қатар олардың арасында жауапкершілік деңгейі, тіркеу процедурасы, есеп жүргізу тәртібі және қаражатты еркін басқару мүмкіндігі сияқты өзге де айырмашылықтар бар.

Алайда салық жүктемесінің деңгейі, ең алдымен, таңдалған салық режиміне байланысты болады. 2026 жылы ЖК үшін де, ЖШС үшін де оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимін немесе жалпыға бірдей белгіленген салық салу тәртібін таңдау мүмкіндігі бар.

Жеңілдетілген салық режимінің талаптары екі нысан үшін негізінен ұқсас. Салық мөлшерлемесі өңірге байланысты 2%-дан 6%-ға дейінгі аралықта белгіленеді. ҚҚС-ны (қосымша құн салығы) 16% мөлшерінде бизнес импортпен айналысқан жағдайда немесе бейрезидент контрагенттермен жұмыс істеген кезде ғана төлеу қажет. Басқа жағдайларда (тіпті табыс көлемі 10 000 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) асып кеткеннің өзінде) ҚҚС төленбейді.

Жалпыға бірдей белгіленген салық салу тәртібінде айырмашылықтар әлдеқайда көп.

Жалпыға бірдей белгіленген режимді (ЖБР) қолданатын ЖК үшін салық мөлшерлемесі табыс көлемі 230 000 АЕК-тен төмен болған жағдайда 10%-ды, ал көрсетілген шектен асқан жағдайда 15%-ды құрайды. Бұл кезде 15% мөлшерлеме бүкіл табыс сомасына емес, тек белгіленген шектен асатын бөлігіне ғана қолданылады.

Ал ЖБР бойынша жұмыс істейтін ЖШС үшін салық мөлшерлемесі екі есе жоғары, яғни 20%-ды құрайды. Егер ЖБР қолданатын ЖК немесе ЖШС-ның табысы 10 000 АЕК-тен асса, онда 16% мөлшеріндегі ҚҚС-ны төлеу міндетті болады.

Мысал. Азамат импортқа қатысы жоқ және бейрезиденттермен ынтымақтастықты көздемейтін бизнес ашуды жоспарлап отыр. Күтілетін жылдық табыс көлемі – 900 000 000 теңге.

1. Егер кәсіпкер ЖК немесе жеңілдетілген салық режимін қолданатын ЖШС ретінде жұмыс істесе және орташа салық мөлшерлемесі 4% болса, онда төленетін салық мөлшері:

   900 000 000 х 0,04 = жылына 36 000 000 теңге.

   Бұл жағдайда ҚҚС төлеудің қажеті жоқ, өйткені оған міндеттейтін талаптар орындалмаған (компания импортпен айналыспайды және бейрезиденттермен жұмыс істемейді).

2. Егер бизнес ЖБР тәртібін қолданатын ЖК ретінде жүргізілсе, салық мөлшерлемесі 10% болады, өйткені 900 000 000 теңге 230 000 АЕК мөлшеріндегі шектен (994 750 000 теңге) аспайды. Бұл жағдайда жылдық салық сомасы:

   900 000 000 х 0,1 = 90 000 000 теңге.

   Табыс 10 000 АЕК-тен (яғни 43 250 000 теңгеден) асатындықтан, 16% мөлшеріндегі ҚҚС-ны төлеу міндетті.

3. Егер бизнес ЖБР қолданатын ЖШС ретінде жүргізілсе, салық мөлшерлемесі 20% болады. Бұл жағдайда бір жылда төленетін салық сомасы:

   900 000 000 х 0,2 = 180 000 000 теңге.

   Оған қоса ҚҚС төленеді.

Көріп отырғанымыздай, ең төменгі салық жүктемесі жеңілдетілген салық режимінде болады. ЖБР салық жүктемесі ЖК үшін 2,5 есе, ал ЖШС үшін 5 есе жоғары.

Алайда жалпыға бірдей белгіленген режимнің де өз артықшылықтары бар: кәсіпкер құжатпен расталған барлық шығындарды шегерімге жатқыза алады. Бұл әсіресе шығындары көлемді компаниялар үшін тиімді.

Сондықтан бизнесті ашатын кезеңінің өзінде салық салу талаптарын мұқият зерделеу маңызды. Егер сіздің қызметіңіз жеңілдетілген салық режимінің талаптарына сәйкес келсе, салық жүктемесін едәуір азайтуға болады. Қазақстанда бизнесті тіркейтін кезде арнайы салық режимін (жеңілдетілген режимді) таңдамаған жағдайда, сіз автоматты түрде жалпыға бірдей белгіленген салық салу тәртібі бойынша жұмыс істейсіз.

Салық заңнамасы тұрақты түрде өзгеріп отыратындықтан, бизнесіңіздің таңдалған салық режимінің талаптарына сәйкестігін жүйелі түрде талдап отырған жөн. Салық салудың басқа режиміне уақытылы ауысу қаражатты үнемдеуге және бизнесті жүргізу үдерісін жеңілдетуге мүмкіндік береді.

2-тәсіл. Салық жеңілдіктерін пайдалану

Мемлекет бизнес үшін түрлі салықтық жеңілдіктер ұсынады. Егер сіз оларды пайдаланбасаңыз, қаражатыңызды үнемдеу мүмкіндігін жіберіп алып, артық шығынға ұшырауыңыз мүмкін.

Бірнеше нұсқа бар:

1. Салық бойынша шегерімдер

Мысалы, ЖК ЖТС-ның бір бөлігін салықтық шегерім ретінде қайтарып ала алады. Заңнамада шегерімнің үш түрі көзделген: әлеуметтік төлемдер бойынша шегерім, базалық шегерім және әлеуметтік шегерім. Тіпті тек базалық шегерімнің өзін қолданғанның өзінде белгілі бір мөлшерде қаражат үнемдеуге болады.

Базалық шегерім айына 30 АЕК-ті құрайды, яғни 129 750 теңге. Бір жыл ішіндегі шегерім мөлшері 360 АЕК-тен (1 557 000 теңге) аспауы тиіс. Бұл кәсіпкердің жылдық салық салынатын табысын 1 557 000 теңгеге дейін азайтуына мүмкіндік береді.

ЖБР бойынша жұмыс істейтін жеке кәсіпкерге қатысты мысалымызға қайта оралайық (салық мөлшерлемесі 10%-ды құрайды).

• Шегерімсіз салық:

  900 000 000 х 0,1 = 90 000 000 теңгені құрайды.

• Шегерім қолданылған салық бойынша сома:

  (900 000 000 – 1 557 000 теңге) х 0,1 = 89 844 300 теңге.

Айырмашылық 1-тәсілмен салыстырғанда онша үлкен емес, дегенмен салықтық шегерімді қолдану арқылы салық жүктемесін белгілі бір деңгейде азайтуға болады.

2. ҚҚС бойынша жеңілдіктер

ҚҚС бойынша төлем сомасын әртүрлі тәсілдермен азайтуға болады. Мысалы, жекелеген тауарлар мен қызметтерге (медициналық бұйымдар, дәрілік заттар және т.б.) 16% негізгі мөлшерлеменің орнына 5% жеңілдетілген ҚҚС мөлшерлемесі қолданылады. Ал ЕАЭО-ға мүше елдерге экспорттайтын кезде ҚҚС мөлшерлемесі 0% болады. Сондай-ақ белгілі бір түзетулер негізінде ҚҚС сомасын азайтуға мүмкіндік бар. Мысалы, тауар бүлінуіне байланысты есептен шығарылған жағдайда ҚҚС мөлшеріне тиісті түзету жүргізілуі мүмкін.

Егер сіздің қызметіңіз аталған талаптарға сәйкес келсе, ҚҚС бойынша төленетін соманы азайту мүмкіндігін пайдаланған жөн.

3-тәсіл. Резиденттік мәртебе және халықаралық келісімдер

Бұл тәсіл шетелден табыс алатын немесе шетелдік ұйымдардың қызметтері үшін ақы төлейтін компаниялар үшін өзекті. Мұндай жағдайларда қосарланған салық салуды болдырмау маңызды. Осы мақсатта ҚСБК қолданылады, яғни қосарланған салық салуды болдырмау туралы халықаралық келісім.

Мысал. Қазақстандық ЖШС Германиядағы компаниядан 4 500 000 теңгеге БҚ сатып алады. Стандарт жағдайда бұл төлемнен 15% мөлшерінде репатриация салығын төлеу қажет:

4 500 000 х 0,15 = 675 000 теңге.

Егер неміс компаниясы ҚСБК талаптарына сәйкес келсе, салық мөлшерлемесі 5%-ға дейін төмендейді. Бұл жағдайда төленетін салық сомасы:

4 500 000 х 0,05 = 225 000 теңге.

Яғни үнемделген сома: 675 000 – 225 000 = 400 000 теңге. Бұл тек бір ғана төлем бойынша есептелген көрсеткіш.

4-тәсіл. Astana Hub преференциялары

Astana Hub – Орталық Азиядағы ең ірі халықаралық технопарк. Ол жүздеген IT-стартаптарды біріктіреді. Егер сіздің компанияңыз технопарк резиденті болса, бірқатар салықтық жеңілдіктерді пайдалануға мүмкіндік алады:

• КТС – 0% (басым IT бағыттары бойынша қызмет түрлері үшін).
• ҚҚС – 0%.
• Қызметкерлердің табысынан ұсталатын ЖТС – 0%.
• Әлеуметтік салық – 0%.

Бұл сіздің қызметіңіз IT саласына қатысты болса, Astana Hub резиденті болудың маңызды артықшылықтарын көрсетеді.

Айта кету керек, жеңілдіктер мен преференциялар ұсыну бойынша Astana Hub жалғыз ұйым емес. Ерекше талаптар арнайы экономикалық аймақтарда (АЭА) жұмыс істейтін компаниялар үшін де, сондай-ақ инвестициялық жобаларды жүзеге асыратын бизнес субъектілері үшін де қарастырылған.

5-тәсіл. Іскерлік сақтық

Адал және сенімді контрагенттермен ынтымақтастық орнату – бизнесіңіздің табысты болуының маңызды кепілі әрі қаржылық тәуекелдерді азайтудың тиімді жолы.

Мысалы, сіздің ЖШС логистикалық компаниямен алғаш рет жұмыс істеп жатыр делік. Сіз көрсетілген қызметтерге тапсырыс беріп, олардың ақысын уақытында әрі адал төледіңіз. Алайда компанияның салықтық есептілікті белгіленген мерзімде тапсырмағанын ескермедіңіз. Соның салдарынан ол тиісті тізілімнен шығарылды. Бұл жағдай сіздің бизнесіңіз үшін бірқатар жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Салық органы кіріс ҚҚС-ны алып тастап, сіздің шығындарыңызды растамауы ықтимал. Нәтижесінде табыс сомасы қайта есептеліп, оған қосымша салық есептеледі. Сонымен бірге бірнеше миллион теңгеге дейін жетуі мүмкін айыппұл да салынуы мүмкін. Мұндай жағдайда ЖШС қаржылық шығынға ұшырайды және қызметінің уақытша тоқтап қалу қаупіне тап болады, ал бұл өз кезегінде қосымша шығындарға әкеледі.

Қазақстан заңнамасында салық жүктемесін азайтудың көптеген мүмкіндіктері қарастырылған, оның ішінде қызмет саласының ерекшеліктеріне байланысты түрлі жеңілдіктер мен арнайы режимдерді қолдануға болады. Алайда кәсіпкердің белсенді ұстаным танытып, серіктестерді таңдауға мұқият қарауы да маңызды. Бұл қаржылық шығындардың ғана емес, беделге нұқсан келтіруі мүмкін тәуекелдердің де алдын алуға мүмкіндік береді.